Хууль зүйн доктор, профессор Л.Батжав: Ашиг сонирхлын зөрчлийг үрслүүлж, ургуулж, цэцэглүүлж болохгүй

Хүний түүх бол үндэстний түүхийг бүтээдэг. Аливаа хүний туулсан зам, туурвисан бүтээл, санаж сэдсэн үзэл бодол, мэдсэн чадсан үг үйлдэл бүр тухайн үндэстний үнэт зүйлийг бүрдүүлж байдаг жамтай. Тиймд манай сэтгүүл “Хүмүүн цадиг” булангаа уншигч танд толилуулж байна. Энэ удаа Хууль зүйн ухааны доктор, профессор Л.Батжавын цадиг оршвой.

Монголын хуульзүйн салбарт “Өмгөөлөгч” нэрээ өндөрт өргөж, “Хуульч”-ийн алдраа мандуулж яваа Лхамжавын Батжав гэх эл эрхэмтэй уулзаж ярилцлаа. Түүний бүтээж туурвисан ном бүтээл, туулж өнгөрүүлсэн амьдралын амт шимтээс уншигчдадаа хүргэхийг зорив.

Та Монголын хамгийн залуу хурандаагаар тодорч явсан хүн. Өөрийнхөө тухай сэтгүүлийн маань уншигчдад танилцуулаач...

Миний хувьд Монголын хамгийн залуу хуульзүйн ухааны доктор, хамгийн залуу профессор, Монголын хамгийн залуу хурандаа цолтон болж байлаа. Хуульзүйн ухааны доктор цолыг хамгаалахдаа 18 нэг сэдэвт зохиол бичиж, хамгаалж байсан. Одоогоор хуульзүйн шинжлэх ухааны чиглэлээр 29 ном, 80 гаруй өгүүлэл бичиж, түүнээс 20 гаруй нь гадаадын сэтгүүлд хэвлэгдсэн юм. Мөн түүнчлэн хуульзүйн ухааны хоёр доктор, 60 гаруй мастерыг удирдаж хамгаалуулсан. Нэлээн олон их дээд сургуульд багшилдаг байсан, нийт 5000 гаруй шавьтай. Харин одоо бол шүүгч, прокурор, өмгөөлөгчдөд хичээл зааж, Хуульзүйн үндэсний хүрээлэнгийн зочин багшаар ажиллаж байна.

Та ажлын гараагаа хэрхэн эхэлж байв?

Ажлын гараа гэвэл анх сургууль төгсөөд би Батлан хамгаалах их сургуулийн эрх зүйн тэнхимд багшаар очиж байлаа. Удалгүй тэнхимийн эрхлэгч, деканаар ажиллаж байсан. Нэг өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газраас залган ирж уулзахыг хүссэн. Тэгээд л Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн хуулийн бодлого хариуцсан ахлах референт, албаны даргаар ажиллаж эхэлсэн.

Миний хувьд Монгол Улсынхаа 3, 4 дэх Ерөнхийлөгчид шадарлаж явснаараа бахархдаг. Дараа нь “Байгаль орчны багц хуулийг боловсруулах шаардлага байна. Очиж ажиллах уу” гэсэн саналыг тухайн үеийн Байгаль орчны сайд, УИХ-ын дэд дарга нар тавьснаар Байгаль орчны яаманд очсон. Тэнд Хуулийн хэлтсийн газрын дарга, Хяналт шинжилгээ, дотоод аудитын даргаар ажилласан. Түүний дараа нь УИХ-ын Тамгын газар судлаач референт, Хуулийн хэлтсийн орлогч дарга гэсэн албан тушаалыг хашиж байсан юм. Хамгийн гол нь хуульчийнхаа хувьд хууль санаачлах эрх бүхий гурван субъектын ажлын аппаратад орж ажиллаж хууль боловсруулах үйл ажиллагаанд гар бие оролцож байсныгаа нэр төрийн хэрэг гэж боддог.

-Таныг салбарынхан дундаа нэлээн нэр хүндтэй, өндөр зэрэглэлийн өмгөөлөгч гэж учир мэдэх хүмүүсээс сонссон. Зартай хэрэг дээр ажиллаж байснаар тань монголчууд сайн мэддэг. Тухайлбал, Солонгосын мафийн толгойлогчийг өмгөөлсөн гэх мэт....?

Миний хувьд өмгөөлөл хийснээс хойш 20 гаруй жил болжээ. Өмгөөллийн эрхзүйн хичээлийг ч олон жил заалаа. Энэ хугацаанд цөөнгүй хүнийг өмгөөлж байлаа. Тэр дундаас Солонгосын мафийн толгойлогч нөхрийг өмгөөлж байсан нь тухайн үедээ хэвлэл мэдээлэл, олон нийтийн хэрэгслээр их гарч байсан. Тэр юу болсон бэ гэхээр, нэгэн солонгос хүн над дээр ирсэн. Хожим нь сонсоход Солонгос, Японд үйл ажиллагаа явуулдаг мафийн гишүүн, Монгол дахь толгойлогч гэгдэх Пак Чолгү гэдэг хүн байсан юм байна лээ. Тэрээр “Монголд ирээд танай улсын нэг нэртэй бизнесмен, улс төрч, төрийн албан тушаалтантай хамтран бизнес хийх гэсэн боловч бүтсэнгүй. Хохирчихлоо. Өөрийг чинь судалж байгаад зориод ирлээ” л гэсэн. Тухайн үед би “Хууль гэдэг бол бүх хүнд тэгш үйлчлэх ёстой” гэсэн үүднээс тэр хүнийг өмгөөлсөн. Ингээд Монголын гурван шатны шүүхээс өмгөөлж байсан хүний минь талд шийдвэр гарч байсан юм. Дараа нь судлаад байхад гадаадын нэлээд зартай гэмт бүлэглэлийн толгойлогч, зургаан хуруутай, хожим нь Монголын хууль хүчний байгууллагаас албадан гаргасан, сонин л намтартай хүн байсан. Өөр гэмт бүлэглэлтэй нэгдэж тангараг өргөх болгондоо хуруугаа тасдаж, цусан тангараг өргөсөөр дөрвөн хуруугүй болсон гэсэн. Энэ хэргийг өмгөөлөх явцад хохирогчийн сууж явсан машиныг хохироогч гэх хүний машин мөргөж, хэдэн хүн гэмтсэн автын осол гарсан. Энэ нь нийгмийн тодорхой хэсэгт шуугиан нэмсэн. Миний бодлоор санамсаргүй тохиолдол байсан гэж боддог. Гэтэл хохирогч талаас санаатай үйлдэл байсан гээд, түүнийг нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийнхэн Солонгосын мафийн гишүүнтэй монголчууд адилхан мафи сэтгэхүйгээр тэмцлээ гэх мэтээр бичиж өгсөн дөө. Тэр үед олон шар сонин байсан даа. Одоо ч надад хадгалаатай байдаг юм.

- Өнөөдөр Монголд өмгөөлөл хийхэд хэр хэцүү вэ, хууль эрхзүйн хувьд тийм ч таатай биш байх?

-Ер нь бол хуулийн гарц, гаргалгааг хэрхэн гаргаж ирснээр л тэр хэрэг шийдэгддэг. Өнөөдөр Монголд мөрдөгдөж байгаа тав, зургаан зуу гаруй хууль, түүнийг дагалдаж гарсан журам, Олон улсын гэрээ гээд найм, есөн зуун эрх зүйн акт дундаас өөрт холбоотой заалтыг олж, өмгөөлөгч хүн хэрэг дээрээ ашиглах ёстой. Миний хувьд хамгийн гол нь өмгөөлсөн хэрэгтээ ялах л хэрэгтэй гэж боддог.

-Өмгөөлөгч хүний жаргал юу вэ?

Өгсөн хууль зүйн зөвлөгөө, өмгөөлсөн өмгөөллийн үйл ажиллагаа амжилттай дуусч, үйлчлүүлэгч минь баярласнаа илэрхийлэх тэр мөч. Нөгөө талаас ээдрээтэй асуудлын гогцоо тайлагдаж, шударга үнэнээр асуудал шийдвэрлэгдэх тэр мөч гэж ойлгодог. –

Хуулийн байгууллагын зарим албан тушаалтныг албан тушаалаа амьдрах арга хэрэгслээ болгосон гэж яриад байна. Энэ тал дээр таны бодол?

Хамгийн гол нь шүүмжилмээр олон салбар, албан тушаалтнууд байтал хуульч байж хуулийн байгууллагын талаар шүүмжлэлтэй хандахад нэг талаар эвгүй л юм. Нөгөө талаар энэ салбарт ажиллаж байгаагийн хувьд бодож явдаг зүйлийнхээ талаар ярихад болж байна. Үүний тулд хувь хүн, нэр бүхий албан тушаалтны талаар биш, углуургаар нь ярих шаардлагатай. Тухайлбал, шүүгчээр жишээ авъя. АНУ-ын холбооны болон муж улсуудын шүүхийн шүүгч нар нь ихэвчлэн 40-өөс дээш насны хүмүүс байдаг. Тэнд шүүгч байна гэдэг бол нэр төрийн асуудал. Зарим мужид машин нь хүртэл тусгай дугаартай. Тэд шүүгч болохоосоо өмнө амьдралынхаа бүхий л асуудлыг шийдчихсэн байдаг. Гэтэл өнөөдөр Монгол Улсад эсрэгээрээ, 22-той сургууль төгслөө, гурван жил болоод шүүгч болох эрх нь бүрдчихсэн. Хар ухаанаар бодоод үзсэн ч 20 гаруйхан настай хүүхдүүд амьдралаа зохиогоод ар гэр, санхүү, бүх асуудлаа шийдчихсэн байна гэдэг юу л бол. Гэвч ийм жаахан хүүхдүүд шүүгч, прокурор гэсэн албан тушаал руу улайран зүтгэж байна. Шүүгч хүн бол тухайн асуудлаар эцсийн шийд гаргадаг, хүний хувь заяаны асуудлыг шийддэг учраас наанадаж ухамсар, соёл, боловсрол, ертөнцийг үзэх үзэл, чиг хандлага нь төлөвшсөн, ноён нуруутай хүн байх ёстой. Энэ талаас нь би ярьж байгаа юм шүү. Түүнээс бус залуу насаар нь ялгаж байгаа юм биш. Би ч залуу байсан. Гэхдээ чи бод доо, дахиад хэлэхэд 20 гаруйхан настай хүүхэд амьдралын наана, цаадахыг тунгаачих, туршлагажчих хугацаа хангалтгүй байгаа биз дээ. Өөрөө ийм байж олон зуун сая, тэрбум төгрөгийн хохиролтой санхүүгийн хэрэгт үнэлэлт дүгнэлт өгч шийдэж чадна гэдэгт би эргэлздэг. Өөрөө аав, ээж болж үзээгүй байж гэр бүлийн нарийн ээдрээтэй асуудлыг шийдэж чадах уу. Өөрөө гэрээ хэлцэл, бизнес хийж үзээгүй байж, бизнесийн эрх зүйн нарийн асуудлыг бүрэн мэдээд шийдвэрлэж чадах уу. Энэ л асуудлаас болоод албан тушаалаа амьдрах арга хэрэгсэл болгож байна гэдэг үг гарч байгаа болов уу.

ХҮН БОЛГОНД АШИГ СОНИРХОЛ БАЙДАГ. ЭНЭХҮҮ АШИГ СОНИРХЛОО ТУХАЙН ХҮН ХЭРХЭН ХАМГААЛАХААС, ТҮҮНД ХЭРХЭН ХАНДАХААС АШИГ СОНИРХЛЫН ЗӨРЧИЛ ХАМААРНА.

-Ашиг сонирхлын зөрчил гэж сүүлийн үед их ярьж, шүүмжилж байна. Ялангуяа төрийн албан хаагчид хувийн ашиг сонирхлоо тэргүүнд тавих боллоо. Та үүнд шүүмжлэлтэй ханддаг уу?

Хүн болгонд ашиг сонирхол байдаг. Энэхүү ашиг сонирхлоо тухайн хүн хэрхэн хамгаалахаас, түүнд хэрхэн хандахаас ашиг сонирхлын зөрчил хамаарна. Тухайлбал, ашиг сонирхлын зөрчлийг зохих төвшинд нь бариад, зохицуулаад байвал ажил, амьдрал нь хэвийн хэмжээнд жигд урагшлаад, сайжраад байх болно. Харин ашиг сонирхлын зөрчлөө дэвэргээд эхэлбэл эд хөрөнгө нь огцом өсөж арвижаад, шунал нь улам ахиад байх болно. Ер нь ашиг сонирхлын зөрчлийг үрслүүлж, ургуулж, цэцэглүүлж, эцэс сүүлдээ авлига болгон гүн бат үндэслүүлж орхидог гол эзэд нь хувь хүн, төрийн албан хаагч юм. Эндээс ашиг сонирхлын зөрчил гэдэг нь ажил, амьдралаа хэний ч дор орохгүй нэр төртэй, өнгөтэй өөдтэй аваад явах гэсэн хэн нэгний хүсэл тэмүүлэл үү, аль эсвэл яавал хурдан, илүү их хөрөнгөтэй болох вэ гэсэн атгаг сэтгэлтний шунал уу гэсэн асуулт гарч ирэх нь мэдээж.

-Ер нь хээл хахууль, ашиг сонирхлын зөрчлийн асуудлыг манай улсад хэзээнээс хориглож хуульчилсан юм бол?

Энэхүү нэр томьёо нь эл хэлбэршлийг олтол урт хугацааг туулсан байх учиртай. Эхийн эрхт ёс тогтнож байсан тэр л үеэс өнөөгийн ардчилсан нийгмийг хүртэл ил, далд олон хэлбэртэй явж ирсэн байна.

Тэгвэл монголчууд бид энэ төрлийн гэмт хэргийг хэдий үеэс хэрхэн мэдэж, түүнд ямар төрлийн хэрэг, зан үйлийг багтаан ойлгож ирсэн тухайд товч, тодорхой авч үзье. Монголын эртний төрт улсуудын үед /МЭӨ III-МЭ ХIII/ мөрдөж байсан хэв хууль, Чингис хааны байгуулсан нэгдсэн төр улс болон түүний залгамжлагчдын үед /ХIIIХIV/ мөрдөж байсан Их засаг /Их яса/ хууль мөн түүнчлэн түүхэнд мөнхрөн үлдсэн Монгол сурвалж бичгүүдээс “Монголын нууц товчоо”-нд тэмдэглэгдсэн Чингисийн зарлиг, эрх зүйн хэм хэмжээ тогтоосон шинжтэй зүйлүүд Их засагт холбогдох хамгийн үнэтэй хэрэглэгдэхүүн болдог. Энэ ач холбогдлыг доктор И.Дашням өөрийн бүтээлдээ “...ХIII зууны үеийн сурвалж бичгүүд дотроос бидний үед уламжлагдан ирсэн “Монголын нууц товчоо” 1240 онд зохиогдсон бөгөөд түүний 282 зүйлийн тал шахам хувь нь төр, хууль цааз, төр ёсны уламжлалыг судлахад холбогдох баримт мэдээллийг агуулж байна” гэж гэж үнэлсэн байхад эрдэмтэн судлаач Х.Пэрлээ “... Нууц товчоонд үлдсэн хууль цаазын Чингис хааны “Жаса” хууль ба Өгөөдэй хааны үеийн хууль цаазыг сэргээн мэдэхэд сурвалж болно” гэж онцлон дурдсан байдаг ч энд хээл хахуулийн гэмт хэргийн талаар тухайлсан заалт байхгүй боловч албан тушаалын гэмт хэрэгт хамаарч болох төрд алба хашиж буй хүмүүсийн биеэ авч явахтай холбоотой зарим заалт байдаг...

• Түмтийн ноёд, мянгатын ноёд хийгээд зуутын ноёд он бүрийн эх эцэст нь хүрэлцэн ирж Чингис хааны билгийг хичээнгүйлэн сонсоод буцваас цэрэг ангиа ноёлж чадна. Хэрэв орд харшдаа саатаж, билиг сургаалыг эс сонсвоос цээл уснаа шидсэн чулуу, инж хулснаа харвасан сум мэтээр мөр сүүдэргүй арилах болой.Ийм удирдагч болбоос зохихгүй.

 • Хэн ч атугай хэрэв өтөрхөн сагсарч, олон хаадын сонгуульгүйгээр өөрийн эрх сүрд түшиглэн байж хаан суусан байвал түүнийг өчүүхэн ч хайр найргүй алж орхино.

• Ямар нэгэн тушаалын хүн өөрийн дураар тушаалаа шилжүүлбэл цаазална.

• Ноёдыг хаанаас өөр хүнд учир мэдүүлж болохгүй, хэрэв мэдүүлбэл дорд цаазлах,

• Гурван хүн ам авалцан зөвшөөрсөн хэргийг хаа ч өгүүлж баймой. Тийм бус болбоос баталж болохгүй гэх мэтчилэн заажээ.

-Маш сонирхолтой санагдлаа. Түүхийн сурвалж бичигт тэмдэглэгдэн үлдсэн авлига хээл хахуулийн хэрэгтэй холбоотой маш нарийн хууль цааз байсан байх нь ээ...?

-Чингис хааны залгамжлагчдын дотроос Хубилай хааны төр, хууль цааз түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. Тэр үед олон тооны хууль, цааз батлан гаргаж байсны дотор “Их Юань улсын нэвтэрхий хууль”, “Юань-дян- Чжан”, “Их Юань улсын хууль цаазын бичиг”, “Тун-Чжи-Тяо-гэ”, “Ертөнцийг захирах магад хууль”, “Цзин-ши-да-дянь”, “Арван буянт номын цагаан түүх” зэрэг олон хууль байсан. Өмнөд Хятадыг Хубилай хаан 1280 онд эзэлсэн бөгөөд тэрээр “Чжи-Юан-Син-гэ” хуулиа гаргах хүртэл (Чин гүрний үеийн) хятад хууль цаазыг баримтлан мөрдөж байсныг Юань-ши буюу Их Юань улсын сударт гэрчилдэг. Чин Улсын үед үйлчилж байсан Тан–лгой–шу нь 12 хэсэгтэй агаад Удирдлагын тогтолцоо гэсэн 3 дугаар хэсэгт “Олиггүй муу хүнийг албанд томилуулах санал оруулбал шийтгэл хүлээнэ. Хахууль авлига авах, өөртөө хөшөө дурсгал босгуулах, гуйлт гаргахыг хориглоно” гэж заажээ. Юань–Ши сударт Юань Улсын хууль тогтоомжийн агуулгыг тодорхойлон бичжээ. Уг судар нь 20 хэсэгтэй ба Шүүх ажиллагаа гэсэн 13 дугаар хэсэгт “Оршин суугчид шүүхийн бүхий л ажил хэргийг шүүхэд хандах эрхтэй. Тэд эн тэргүүнд орон нутгийн зохих эрх баригчдад хандвал зохих бөгөөд тэндхийн түшмэл, албатууд хээл хахуульд өртсөнөөс бусад тохиолдолд шууд дээд шатны эрх баригчдад хандаж үл болно. Улмаар муж, хязгаарын удирдлагад, тэндээсээ тамгын газарт, эцэст нь эзэн хаанд уг хэрэг шилжин шийдэгдэж болно” гэж заажээ. Юань-Ши шаштираас гадна Юань-дян-чжан буюу Юань Улсын хууль зүйлийн бичиг, түүний нэмэлт буюу 10 бүлэг, 373 хэсэг, 2379 зүйл бүхий Чжи-дян-чжаны Эрүүгийн хэргийн яам хэмээх 9 дүгээр хэсгийн 11-д хээл хахуулийн тухай заасан бөгөөд хээл хахуулийн гэмт хэргийг хууль зөрчсөн ба эс зөрчсөн гэж хоёр төрөлд хуваасан байна. Ер нь Юань гүрний хууль тогтоомжид анхлан хээл хахуулийн эсрэг зохицуулалтыг хуульчилж өгсөн бөгөөд хээл хахуулийн гэмт хэргийн тухай ойлголт энэ үеэс цэгцтэй бүрэлдэн тогтжээ. Хээл хахуулийн хэргийг хянан шийдвэрлэх эрх бүхий байгууллага байсан бөгөөд энэ нь “Эрүүгийн хэргийн яам” байв. 1300-гаад оны үед Их Юань гүрний төрийн албанд 800 орчим хятад хүн орж ажиллаж байсан баримт байна. Чухамхүү энэ үеэс эхлээд шар тосыг дотроос нь өтөөх буюу хээл хахуулийг цэцэглүүлсэн гэж одоогийн судлаачид үздэг. Монголын нэгдсэн төрийн бутралын үед батлагдсан “Алтан ханы цааз бичиг”, “Монгол Ойрадын их цааз”, “Галдан хунтайжийн захиа зарлиг”, Монгол Улс Манжийн эрхшээлд байх үеийн / ХVIII-ХIХ/ “Зарлигаар тогтоосон гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны хууль зүйлийн бичиг”, “Монгол цаазын бичиг”, “Халх журам хууль”, Богд хаант Монгол Улсын үе дэх “Хууль зүйлийн бичиг” зэргийг судлахад хээл хахуулийн гэмт хэргийн талаар тусгайлан зааж байжээ. Үүнд: Галдан хунтайж хоёрдогч захиа зарлигаа 1678 онд гаргасан бөгөөд хахууль авах, шүүгчид ая тал засах зэргийг таслан зогсоохыг заажээ. Халх журам хуульд “Элч унаагаар хазайх, алагчлах мэт явсан байвал шилдэг сайн хоёр хониор торгоно” гэж заажээ. Энэ заалт нь одоогийн ойлголтоор албан ажлаар машинаар яваа хүн явах ёстой замаасаа хазайн гарч өөр замаар хувийн хэргээр сэлгүүцэж явахыг хориглосон байв. Мөн түүнчлэн “Өр зарга шүүсэн ноёд гоёчилон хэргийг шударга бусаар шийдвэл нэг тэмээ тэргүүлэн таван бодоор торгоё” гэжээ. Хуулийн 49 дүгээр зүйлд “Ер ноёдын гэр нэжгээд юм гарах ахул хадаг цагаан морь ноёнд барь”, 50 дугаар зүйлд “Ер нь хээл (хахууль) өгсөн байвал ял хэлэлцэхгүй” гэсэн нь тэр үеийн засаг ноёдод хахууль өгөх явдлыг хүлээн зөвшөөрч байв. Монголын төрт ёс, хууль цаазны түүхэн уламжлалыг харуулж чадах олон арван хууль, баримт бичгүүд байдгийн дотроос “Халх журам” ба түүнийг хэрхэн яаж дагаж мөрдөж, хэрэгжүүлж байсныг гэрчлэх “Улаан хацарт” чухал юм. “Улаан хацарт” гэдэг нь 1820- 1913 он хүртэл хугацаа буюу 93 жилийн дотор Шавийн яаманд шүүхийн журмаар таслан шийдвэрлэсэн эрүү, иргэн, захиргааны шинж чанартай хэргүүдийн бүртгэл буюу эмхтгэл юм. Өөрөөр хэлбэл шүүхийн практикийн нэгтгэсэн том бүтээл юм. Улаан хацартад: - Улаагаар албанд яваад зам мурийж төрлийн хүнд очиж явсан хаалгач Жамбыг тушаалаас байлгаж /огцруулж/, андуу /торгууль/ нэгэн есөн ял торгож шийтгэжээ /Тэдгээр нь шүдлэн болон хязаалан насны есөн үхэр, адуу байна/. - Сангай аймгийн дуганд хунгад нүүж, мэдүүлэг гаргуулж авсан базарлигаар /дур мэдэн/ отог дор цай татварласан мөн аймгийн гэсгүй Наваан-Эрэгзэн, Жүрмэд нарыг цаг тушаалаас байлгаж /нуруулж/ хуулийн таван мал торгож шийтгэжээ. - Хулгай Цэрэндагвын хэрэг дор болмуй хэмээн зайсан Жамъян–Ишид хадаг, торго өгсөн туслах бичээч Дамдинг дөрвөн мал торгож шийтгэжээ. Нягталбаас: Засаг бус ноёд хээл хахууль өгөх явдлыг хуулиар хүлээн зөвшөөрч байсан боловч Халх журмыг баримтлан хээл хахуулийн хэргийг үнэн зөв шийдвэрлэж байсан нь “Улаан хацарт”-д дурдсан байна. “Зарлигаар тогтоосон Монгол Улсын хууль зүйн бичиг”-т “Аливаа хүн дээд түшмэлд хэргийн учир гуйлгалан гоёж ёсны юм хүргэх болбоос хэрэг гарч ирсний хойно хүлээн авсан түшмэлийг эвдэж барьж шүүгтүн. Хүргэсэн хүнийг 100 ташуур занчиж хүргэсэн юмыг албанд оруулагтун. Хэрэв дээд түшмэл хүргэсэн юмыг /эдийг/ хүлээн авсангүй, хойно хэрэг гарч ирвээс гаргасан үгүй түшмэлийг 60 ташуур занч. Ер хэргийн учир үгүйд харьяат ард уул газраас гарсан идэх юм ба жич баяр зовлонгийн учир хүргэсэн бага сага юм болбоос ял хэлэлцэхийг хэлтрүүлэгтүн” гэж заажээ.

ШИНЭЧЛЭН НАЙРУУЛСАН ЭРҮҮГИЙН ХУУЛИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД ШААРДЛАГАТАЙ БЭЛТГЭЛ АЖИЛ ОДООГ ХҮРТЭЛ БҮРЭН ХАНГАГДААГҮЙ БАЙНА

-Тухайлбал, ямар заалтаар зохицуулдаг байсан юм бол...?

-Дээрх заалтыг нягталбаас хээл хахууль өгөгч ба авагч аль аль талыг хариуцлага хүлээлгэхийн хамт хахуулийн зүйлийг үл авсан боловч энэ тухай мэдэгдэлгүй өнгөрсөн түшмэл нь хариуцлага хүлээхээр тогтоосон нь онцлог юм. Мөн албан хэргээр харьяат ард, уул газрын идэх юм ба баяр наадам ба зовлонгийн учир өгсөн бэлэг зэрэг бага сага ёсны юм авч болохыг заав. Энэ нь бэлэг сэлт ба хахуулийн ялгааг гаргаж ирснээрээ чухал юм. Ер нь манай улсын хувьд хээл хахууль авах, өгөх, зуучлах үйлдэл нь түүхийн тодорхой хугацаанд төрийн хэв ёст үйлдэл болоод байсан. Тухайлбал, хээл хахууль ид цэцэглэж байсан үе бол XV зууны хагасаас XIX зууны эхэн үе байлаа. Энэ үед Монголд хээл хахууль ямар ч ял шийтгэлгүйгээр хуулийн дагуу зөвшөөрөгдсөн мэт хөгжиж бээс, бэйл, хутагт, хувилгаан зэрэг төрийн болон шашны цол, хэргэм, мяндаг, тушаалууд өөрийн тогтоосон үнэтэй байв. Гэхдээ тэр бүхэн тухайн үеийн төр, нийгэм, эдийн засгийн байгуулал, нийгмийн сэтгэхүйтэй холбоотой ба өнөөдөр хээл хахууль гэж тооцогдож байгаа үйлдэл тухайн үед гэмт хэрэг байсангүй.

 -Төрийн эрүүгийн бодлого, ялын бодлогын талаар та ямар бодолтой явдаг вэ?

- Яг үнэнийг хэлэхэд төрийн эрүүгийн бодлого, ялын бодлого туйлын тогтворгүй, цаашилбал алдагдсан гэж судлаачийн хувьд үздэг. Хувьсгалаас хойш анхны Эрүүгийн хуулиа баталсан 1926-оноос 1990 оыг хүртэл хойш тогтвортой байсан юм. 1990-2008 оныг хүртэл бас харьцангуй гайгүй байсан гэж би боддог. 2008 оноос хойш л тогтворгүй болчихлоо. Хамгийн сүүлийн жишээг авч үзье л дээ. Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгыг 2015 оны 12 дугаар сарын 3-ны өдөр баталж 2016 оны 9 дүгээр сарын 1-ний өдрөөс дагаж мөрдөхөөр тогтсон. Дагаж мөрдөх хүртэлх хугацаанд шинэчлэн найруулсан Эрүүгийн хуулийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай бэлтгэл ажил одоог хүртэл бүрэн хангагдаагүй байна. Тухайлбал, хуулийг хэрэгжүүлэх гол нөхцөл болох Эрүүгийн хэрэг шалган шийдвэрлэх ажиллагааны хууль, бусад хуулиуд, зохих дүрэм, журам, зааврууд батлагдаагүй, энэ хуулийг хэрэгжүүлэх алба хаагчдад зориулсан сургалт болон хуулийн үзэл баримтлал, агуулгыг олон нийтэд таниулах сурталчилгааны ажлууд бүрэн хийгдээгүй, мөн зарим төрлийн ялыг хэрэгжүүлэх эдийн засаг, дэд бүтэц, техникийн нөхцөл бүрдээгүй зэрэг үндэслэлээр Улсын Их Хурал 2016 оны 8 дугаар сарын 30-ны Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгад өөрчлөлт оруулах тухай хуулийг хэлэлцэн баталж, шинэчлэн найруулсан Эрүүгийн хуулийг дагаж мөрдөх хугацааг 2017 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдөр хүртэл хойшлуулсан. Гэтэл баталсан хуулийг судлан үзэхэд практикт уг хуулийг нэг мөр хэрэглэхэд хүндрэл үүсгэх боломжтой, гэмт хэрэг үйлдсэн этгээд ял завших, эсхүл түүний эрх зүйн байдлыг дордуулсан, хууль зүйн техникийн хувьд олон төрлийн хийдэл, зөрчилтэй, утга найруулгын алдаатай заалтууд байгааг залруулах, Эрүүгийн хууль зорилтоо бүрэн хангахуйц, заавал хэрэгжих, хүн бүрд тэгш, алагчлалгүй, шударга үйлчлэх нөхцөлийг бүрдүүлэх зорилгоор мөрдөж эхлээгүй байгаа хуулиндаа өөрчлөлт оруулахаар Засгийн газраас хууль өргөн мэдүүлжээ. Ийм байхад эрүүгийн бодлогыг тогтвортой гэж тодорхойлох боломжгүй юм. Нэгэнт эрүүгийн бодлого нь тогтворгүй, магадгүй тодорхойгүй гэж үзэж болохоор байхад ялын бодлогын талаар яриад ч нэмэргүй байна даа.

Ярилцсан: С.Өлзийбаяр

2017-02 сар. “Зиндаа” сэтгүүл №3 /503/

Сэтгэгдэл

ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.

Сэтгэгдэлүүд ( 9 )

jhu [ 41.85.161.171 ]      |     1-р сарын 04 -нд, 06:36 минутанд

БИДНИЙ БОЛОХ БОЛОМЖ. Банкууд хүүгийн хэмжээг дахин тогтоож болохгүй. Зах зээл дээр хамгийн бага үнийг тохиролцохын тулд бид таны үйлчилгээ юм. Өөрийн моргейжийн барааг зөв цагт шинэчилж, хамгийн сайн тохирол олох. Өөрийн хөрөнгийг оновчтой болго! Танд өгөх хамгийн сайн санал бидэнд байна. Олон банкнаас татгалзсан уу? Танай өрийг нэгтгэхэд санхүүжилт хэрэгтэй юу? Холбоо барих: WhatsApp: 33644664081 vicentiasolara@gmail.com vicentiasolara@gmail.com

ЗОЧИН [ 202.9.43.150 ]      |     1-р сарын 02 -нд, 14:05 минутанд

ХУЛГАЙЧ ГИШҮҮНИЙ ХҮҮХЭД САНГИЙН ЯАМАНД ХУЛГАЙЧ ДАРГЫН ХҮҮХЭД ГИШҮҮН ХАМГИЙН ТОМ ХУЛГАЙЧ ДАРГЫН ХҮҮХЭД МОНГОЛ БАНКИНД ЭНЭ АШИГ ЗӨРЧИЛ МӨН ҮҮ ?

min [ 139.5.219.41 ]      |     1-р сарын 02 -нд, 13:23 минутанд

DEMJLEGIIN HOROO BAIGUUL BURHAN MIN

htadaas [ 139.5.219.41 ]      |     1-р сарын 02 -нд, 12:39 минутанд

hahuuliig zovshoorch baij erdemtediin buteel unelegdsen tuuh bii

puujii [ 139.5.219.41 ]      |     1-р сарын 02 -нд, 12:38 минутанд

ZASAG ARD TUMENDEE JOOHON MAHNII HISHIG OGCH BAIGAATAI ADIL TSALIN NEMJ BNA

зочин [ 103.9.90.50 ]      |     1-р сарын 02 -нд, 06:28 минутанд

Оо ёо ёо, ичиж үхлээ.. Дипломны голууд дуугай байвал яасийм бээ? ккк

Dorj [ 66.181.183.75 ]      |     1-р сарын 01 -нд, 11:54 минутанд

Шаав аа мөн. Дебил

irgen [ 62.167.114.16 ]      |     1-р сарын 01 -нд, 10:32 минутанд

Huuliinhand itgeh naidvar alga 27 jil ulsiig huvhairuulsan, luivarchin deeremchin toriinhond eroosoo aarga hemjee avaagui, odooch heveeree

zochin [ 103.229.122.100 ]      |     1-р сарын 01 -нд, 03:01 минутанд

4.deh.erunhiilugch.asar.ih.huuli.bus.yam.hiisen.bhad.haana.ni.yavj.yugaa.zuvlusun.hun.be..boliulj.boloogui.yam.uu

Go to top of page