Шинэ талбай, хуучин асуудлууд | "Рио Тинто" Монгол дахь бизнесээ хэрхэн өргөжүүлж байна вэ
2000-аад онд «Оюу толгой» манай улсыг баян болгоно гэж бидэнд амлаж байлаа. Түүнээс хойш олон жил өнгөрчээ. Өнөөдөр уурхайн өр бараг 20 тэрбум ам.долларт хүрсэн ч Монгол Улс өөрийн эзэмшлийн 34 хувьд ногдох ногдол ашгаа одоо хүртэл аваагүй байна. Хувьцааны 66 хувийг эзэмшдэг гол хувьцаа эзэмшигч, Австрали-Британийн «Рио Тинто» компани янз бүрийн шалтгаан хэлж, ногдол ашиг олгох хугацааг хойшлуулсаар байна. Гэтэл одоо энэ оператор компанид зэс, алтны Шивээ толгой, Жавхлант гэсэн дахин хоёр талбайг олон нийтээс нууцалсан нөхцөлөөр шилжүүлэн өгч байна.
Охин компаниудтай түнш
Олон зүйлийг тайлбарлах нэг нарийн ширийн асуудлыг дурдах хэрэгтэй. Талбайн тусгай зөвшөөрлүүдийг шилжүүлэн авч буй «Оюу толгой» компанийн гуравны хоёрыг «Рио Тинто» эзэмшдэг. Үүний зэрэгцээ Австрали-Британийн тус компани эдгээр талбайг шилжүүлж буй Канадын «Entrée Resources» компанийн хувьцааны 16 хувийг эзэмшдэг. Өөрөөр хэлбэл, «Рио Тинто» корпорац хэлцлийн хоёр талд хоёуланд нь оролцож, ямар ч үр дүн гарсан ашиг хүртэхээр байна.
Газрын хэвлийн баялгаа өөрөө эзэмших ёстой Монгол Улс шинэ талбайнуудыг ашиглахад ямар нөхцөлөөр оролцохоо ч хараахан тохироогүй байна. Гадаадын компаниуд хоорондоо аль хэдийн тохиролцсон бөгөөд манай улсын эзэмших хувийг хамгийн сүүлд хэлэлцэхээр болжээ. Бидэнд ердөө 6.8 хувийн эзэмшил, эсвэл ирээдүйд зэс, алтны баяжмалын борлуулалтын орлогоос хүртэх ямар ч баталгаагүй төлбөр санал болгож байна. Ийм бодлого нь эрх тэгш хамтын ажиллагаанаас илүүтэй XIX зууны нөлөөллийн хүрээгээ хуваах явдлыг санагдуулна.
Хоёр талбайн эзэмшлийн бүтцийг хэдийн тодорхойлжээ. Шинэ уурхайнуудын эрхийн 70–80 хувийг «Рио Тинто», 20–30 хувийг «Entrée Resources» эзэмшихээр байна. Дээр дурдсанчлан, гадаадын талууд Монголын шууд эзэмшлийн оролцоог тусгай төлбөр буюу роялтигаар орлуулахыг хүсэж байна. Ингэснээр төрийн оролцоо, түүнтэй холбоотой хяналт бараг боломжгүй болж, дахин илүү төлбөр төлөх, төлбөр давхардуулах, эсвэл техникийн хяналт хангалтгүйгээс уурхайн осол нэмэгдэх эрсдэл үүсэж болзошгүй.
Амлалт ба итгэл найдвар
"Оюу толгой"-той ямар их итгэл найдвар холбож байсныг Монголын иргэн бүр санаж байгаа. Дэлхийд хэмжээгээрээ дөрөвдүгээрт орох зэс, алтны уурхай, шинэ ажлын байр, улсын төсөвт орох асар их орлого гэж ярьж байлаа. Ажлын байр үнэхээр бий болсон. Манай иргэд газрын гүнд бууж, маш хүнд нөхцөлд ажиллан, уурхайд бэртэж гэмтэж байна.
Саяхан, аравдугаар сарын 29-нд "Оюу толгой"-д дахин чулуулгийн нуралт үүсэж, манай 15 иргэн эмнэлэгт хүргэгджээ. Тус уурхайд "Рио Тинто" өөрийн тогтоосон үйлдвэрлэлийн аюулгүй байдлын үзүүлэлт болох гэмтлийн давтамжийн коэффициентыг буюу ажилласан 200 мянган цаг тутамд ногдох гэмтлийн тоог давуулсан байна. Тооцоогоор энэ үзүүлэлт 22–25 хувиар өндөр гарчээ.
Британичууд чухам Монголд ийм нөхцөл байдал үүсэхийг зөвшөөрсөнд бид хэрхэн хандах ёстой вэ? Манай хэчнээн иргэн уурхайд бэртэж гэмтэж байгааг бодоход Монгол Улс баялгийнхаа өгөөжийг ногдол ашиг хэлбэрээр өнөө хүртэл хүртэж чадаагүй байна. Бизнесээ өргөжүүлэхээсээ өмнө эзэмшигч нь хуучин үүргээ биелүүлж, ногдол ашгаа төлөх ёстой мэт санагдана.
Үл итгэлцлийн уур амьсгал
Олон жилийн турш биднээс давхар төлбөр авч ирсэн оператор компанид хэрхэн итгэх вэ гэсэн асуулт гарч байна. Хавар Монголын Засгийн газар «Рио Тинто»-той тохиролцож, "Оюу толгой"-н менежментийн төлбөрийг хоёр дахин бууруулж, давхардсан төлбөрүүдийг арилгахаар болсон. Олон тэрбум ам.доллар гадагш урссан ч хэн ч хариуцлага хүлээгээгүй.
Гэтэл өнөөдөр яг тэр оператор компанид дахин хоёр тусгай зөвшөөрөл даатгах гэж байна. Тус компани манай газрын хэвлийн баялгийг олборлосоор атлаа ашгийг нь хуваарилахгүй байх явдлаа үргэлжлүүлэхгүй гэдэгт бид яагаад итгэлтэй байгаа юм бэ?
Дэлхийн томоохон корпорацуудтай харилцахдаа өмнөх алдаагаа бүү давтъя
"Оюу толгой"-н түүх бидэнд хамгийн чухал сургамжийг өгөх ёстой байлаа. Ашиглалтын бүх нөхцөлийг гэрээнд гарын үсэг зурахаас өмнө тодорхой тусгах шаардлагатай. Эс бөгөөс нөхцөлийг өөрчлөх тухай хэлэлцээ дахин арван жилээр үргэлжилнэ. Барууны хөрөнгө оруулагчдын бус, Монголын эрх ашгийг нэн тэргүүнд тавих хэрэгтэй.
Олон улсын "Рио Тинто" корпорацаас асуух асуултуудаа одоо тавих ёстой. Шинэ талбайнуудаас Монгол Улс яг хэдий хэмжээний орлого олох вэ? Монголын газрын хэвлийн баялгийг яагаад Монголын оролцоогүйгээр хувааж байна вэ? Томоохон төслүүдийг юуны өмнө тухайн баялгийн эзэн болсон ард түмэнтэй зөвшилцөх шаардлагатай.
Сэтгэгдэл ( 0 )