Ухдаг бус ургадаг “уурхай” хөгжүүлж буй Булган сумынхан

2019 оны 10 сарын 30

“Байгаль хамгаалах говийн иргэдийн санаачилга” ТББ, “Босоо хөх Монгол”, “Эрс шинэчлэл хөдөлгөөн” ТББ-ууд хамтран Монгол орон даяар өрнүүлж байгаа “Байгаль эх, хариуцлагатай уул уурхай” үндэсний хэлэлцүүлэг Өмнөговь аймгийн Булган суманд болов. Хэдийгээр цасаар хүчтэй шуурч, тэнгэр хангай таагүй байсан ч Сэврэй, Булган сумынхан “Байгаль эх, хариуцлагатай уул уурхай” үндэсний хэлэлцүүлэгт танхимд багтахгүй олноороо цугларч, газар шорооныхоо төлөө үгээ хэлж байлаа.

Булган сумынхан хүнсний нарийн ногоо тариалдгаараа алдартай. Булганы өргөст хэмх, улаан лооль, амтат чинжүү нийслэлд эрэлттэй  бүтээгдэхүүн болоод буй. Тиймдээ ч тус сумынхан нутаг усаа ухдаг уул уурхай бус, ургадаг “уурхай” болох газар тариалангаа хөгжүүлнэ хэмээн хэлэлцүүлгийн багийнхныг ширээ дүүрэн алаг салат, нарийн ногоо дэлгэж угтсан нь бусад сумдаас онцлог байв. Сумын төвийн 40 хувь нь ногоон байгууламжтай болсон аж. Булган бол өмнөх Сэврэйн нэг адил уул уурхайд байгалиа сүйтгүүлээгүй сум юм. Нутаг дэвсгэрт нь хайгуулын хоёр лиценз байдаг ч ашиглуулаагүй байна.

Хэлэлцүүлгийн багийн ахлагч, “Байгаль хамгаалах говийн иргэдийн санаачилга” ТББын тэргүүн, МСНЭ-ийн ерөнхийлөгч Х.Мандахбаяр тус сумын иргэдтэй хийсэн уулзалтыг нээж Тост, Тосон бумбыг хариуцлагагүй уул уурхайгаас хамгаалахаар бүхэл бүтэн 10-аад жил үргэлжилсэн тэмцэл хэрхэн өрнөж, иргэдийн эв нэгдэл болон Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхийн гаргасан шийдвэрийн үр дүнд амжилтад хүрсэн талаар дэлгэрэнгүй танилцууллаа.

Тэрээр хэлэхдээ “Урьд нь 2007, 2008 оны үеэс эхлээд Тост, Тосон бумбаа хамгаалахын төлөө нутгийн олон сайхан иргэд тэмцэж байсан. Хөвсгөл нутгийн хүү Т.Лхагвасүмбэрэл залгуулаад тэмцлийг өрнүүлж чадсан. Асуудлын ард тууштай зогсоод, шинжлэх ухаанч байдлаар, өөрийнхөө цаг зав, бүх зүйлийг зориулаад явна гэдэг бол жинхэнэ тэмцэл. Харамсалтай нь энэ залуу амь үрэгдсэн 2015 онд л олон нийт Тост, Тосон бумбын зүг анхаарч харсан.  Т.Лхагвасүмбэрэл  бүр тавхан настай байхдаа л бугын тугал тэжээж байсан хүүхэд. Тэр бол төрмөл байгаль хамгаалагч байсан. Маш том зүтгэлтэн, Монголын асар том сэхээтэн байсан. Бид бол энэ тэмцлийг үргэлжлүүлж яваа юм. Одоо хариуцлагагүй уул уурхай газар сайгүй буруу жишгээр хөгжиж энд тэндгүй онгичиж байна. Монгол айл 10 үхэртэй байлаа гэхэд бүгдийг нядалж борцлоод 10 жил сайхан идье гэдэггүй. Энэ жил энэ гунаа төхөөрье, ирэх жил түүнийг хүүдээ өгье гээд, тэгээд үлдээхийгээ үлдээж өсгөдөг биз дээ.

Монгол Улсын Засгийн газарт Шадар сайдаар ахлуулсан, таван сайдаас бүрдсэн үндэсний хэмжээний буюу Монгол Улсын бүх уул уурхай, ашигт малтмалын лицензийг шалгах том  ажлын хэсэг гарсан. Бид болохгүй байгаа зүйлийг газар дээр нь очиж үзээд, иргэдээс нь сонсоод Засийн газрын ажлын хэсэгт буюу төрд мэдээлнэ, мэдэгдэнэ. Ирэх 12 дугаар сард Төрийн ордонд үндэсний хэмжээний хэлэлцүүлэг хийнэ.

Тост, Тосон бумбын төлөө тэмцэл бол жишиг тэмцэл байсан. Анхных гэхэд маш тодорхой үр дүнд хүрсэн. Одоо дахиад тэмцээд ирэхээр Тост, Тосон бумба шиг хууль зөрчсөн зүйл энд тэндгүй байгаа юм байна гэж ойлгож, бидний тэмцэлд итгэлтэй хандах болно. Цаад агуулгаараа энэ уурхай яаж ажиллаж байгаа юм бол, тэнд хууль яаж зөрчигдөж байгаа бол гэдгийг манай иргэд, малчид харахтайгаа болж байна.  Энэ бол Тост, Тосон бумбын тэмцлээс үлдсэн нийгмийн үнэт зүйл . Тост, Тосон бумбаас  бидний олж авч үлдээж байгаа жишиг соёл юм.

Нутгийн иргэд Тосон бумбад, Гурвантэсэд, Улаанбаатарт тэмцэл өрнүүлсэн. Хүчээ хамтатгаж амжилтад хүрсэн. “Саус гоби коал транс” гэдэг уурхайн үйл ажиллагааг зогсоосондоо биш, Монгол Улсад хуульт ёс сахиулах, шударга ёсны төлөө, хуульт ёсны төлөө хийсэн тэмцэл байсан. Булган сумынхан уул уурхайгаас ангид, улаан лооль, өргөст хэмх тариалж, газар тариалан эрхэлж байгаад талархаж байна” гэлээ.

“Эрс шинэчлэл хөдөлгөөн” ТББ-ын тэргүүн Д.Энхбат “Монголын уул уурхайн салбар байгаль орчинд ямар ч сэтгэлгүй хандаж ирсэн. Урьд нь нөөц тогтоочихсон байсан илэрц, ордуудыг мөнгө хөрөнгөтэй бүлэг этгээд авч завшсан. Лицензүүд хоорондоо дамжуулж зардаг гаднынхны гарт орсон. УИХ-аар 1997 онд батлагдсан Ашигт малтмалын тухай хууль гарсны дараа Оюутолгойд хайгуул хийх лицензийг Австралийн “Би Эйч Пи минералз” компани авч удалгүй 42 сая ам.доллараар Канадын “Айвенхоу Майнз”-д зарсан. Зүй нь Монгол Улс энэ борлуулалтын үнийн 30 хувийг авах байсан ч ганц цент ч аваагүй. Хилийн гадна Оюутолгойг заралцсан. Н.Энхбаярын Засгийн газрын үед ОХУ-д их өр дарахаар  50 сая ам.долларыг “Айвенхоу Майнз”-ын Роберт Фрийдландаас зээлж авсан. Хариуд нь хорт Боб гэгдэх Фрийдланд хайгуулын лицензээ Монгол Улсын Засгийн газрын шийдвэрээр ашиглалтын лиценз болгуулж авсан. Удаа дараагийн хуудуутай гэрээний улмаас Оюутолгой өдрөөс өдөрт Монгол Улсыг өрөнд оруулдаг машин болоод байгаа. Хүнсний ногооны үйлдвэрлэлээрээ алдартай Булган сумынхан МАА, газар тариалан, аялал жуулчлал  хөгжүүлэх боломжтой. Баянзаг, Хавцгайтын хадны зураг зэрэг үзэсгэлэнт нутаг, өв соёлын өлгий газруудтай. Уул уурхайн бялаг бол нийтийн өмч, Монголын 3,3 сая иргэний өмч юм. Түүнэс биш аль хөрөнгө мөнгөтэй нөхдийн худалдаж, луйвардаж авдаг зүйл биш” гэж байлаа.

“Босоо хөх Монгол” ТББ-ын Удирдах зөвллийн дарга Ц.Баяраа “Өмнөговийн Булган сум Баянзаг, Улалзах цонж зэрэг гайхамшигт үзэсгэлэнт газруудаараа алдартай. Эндээс эртний үлэг гүрвэлийн олдворууд 1920-иод онд олдож, дэлхийн сонорт “Үлэг гүрвэлийн өлгий” хэмээн хүрч, өндөглөж үрждэг байсныг нь анх олж мэдсэн байдаг. Энэ сумын Нарт уулын орчимд  Их эзэн Чингис хаан амьдралынхаа сүүлийн жил Тангудыг дайлаар мордож явахдаа мориноосоо унаж гэмтэн өвөлжсөн гэдэг. Энэ түүхэн дурсгалт нутаг уул уурхайгүй байгаа нь сайшаалтай байна” хэмээлээ.

Сумын Засаг дарга Т.Мөнх-Алдар “Манайх уул уурхайн лицензгүй ногоон сум болно. Намайг анх 2007 онд Засаг даргын Тамгын газарт мэргэжилтнээр ирж байхад суманд 12-13 лиценз байсан. Сүүлд 2014 оны үед дандаа хайгуулын 14-15 лицензтэй байсан. Гэвч манай сумынхан газар нутгаа сум, орон нутгийн усгай хамгаалалтад оруулж хамгаалж авч үлдэж чадсан. Одоо хайгуулын хоёр лиценз байгаагаас нэг нь ирэх 12 дугаар сард хугацаа дуусна. “Хэцүү уул” ААН-ийн хоёр сум дамнасан хайгуулын лицензийн хугацаа 2020 оны 8 дугаар сард дуусна. Ингээд манай сум огт лицензгүй болно.

Сумаа мал аж ахуй, газар тариаланд тулгуурлан хөгжүүлнэ. Хэн гуай ч уул уурхай ухах гэж ирвэл манай иргэд шороо цацаж хөөнө. Мандал-Овоо, Булган сумын заагт нинжа нар ирсэн. Сумын зорилгоо танилцуулж газар авахуулалгүй зогсоож чадсан. Манай суманд бөмбөрөө гэж чулуу бий. Чулууныхантай хийх тэмцэл харин бэрхшээлтэй байдаг. Очиход зугтаана. Баригдвал 200-250 мянган төгрөгийн торгуультай ч тэр нь тэдний ганц өдрийн л орлого. Нэг кг нь Монголдоо 100 мянган төгрөг бол Хятадад очоод 600 мянган төгрөг хүрдэг гэсэн. Энд хууль хэрэгтэй байна. Тун удахгүй 5 жилийн дараа гэхэд уул уурхайд өртсөн сумынхан Булган суманд газар авахаар тэмцэлддэг болно шүү” гэлээ.

Үүний дараа сумын малчид, иргэд байр сууриа илэрхийлсэн юм.

Иргэн Ц.Цэцэгмаа “Хариуцлагатай уул уурхайн төлөө үгээ хэлж яваа хэлэлцүүлгийн багийнханд талархаж байна. Улстөрчид, дарга нар хэзээ ч ингэж жирийн малчдын үгийг ирж сонсдоггүй. Манай сумынхан 1960-аад оноос нарийн ногоо тариалж, Улаанбаатарт хүртэл борлуулж, улаан лооль гэхэд брэнд бүтээгдэхүүн болоод байна. Гурваас есдүгээр сар хүртэл цаг наргүй арчилж ургуулдаг ногоогоо  харин зөөж тээвэрлэхэд учир дутагдалтай. Улаанбаатарт борлуулах цэг байхгүй. Оюутолгой хямд бага үнээр бол авна гэдэг. Уг нь Оюутолгойг хангах нарийн ногоо Булганд байна. Өвлийн хүлэмжтэй бол дөрөн улиралд ногоо тарьж болно. Аялал жулчлал хөгжүүлэхдээ эхлээд хатуу хучилттай зам тавихгүй бол Баянзаг маань заган зам болж хувирна шүү.

Иргэн Д.Энхмөнх: Хоёр хайгуулын лиценз ямар чиглэлээр хайгуул хийж байгаа компниуд вэ гэдгийг Засгийн газраас асуумаар байна. Нэг нь уран хайж байгаа гэдэг. Уран байвал ухуулахгүй, хайлгах ч үгүй. Үтэр түргэн хаалгая. Уран үнэн үү?

“Байгаль хамгаалах говийн иргэдийн санаачилга” ТББын тэргүүн, МСНЭ-ийн ерөнхийлөгч Х.Мандахбаяр: Ураныг хэзээ ч ашиглуулж болохгүй шүү. Ураныг бүр март. Лицензийг цуцална гэж байгаа нь маш сайн. Уран бүү хэл алтны урхай ч нээлгэж болохгүй. Нэг өдөр тэрэг техниктэй хүмүүс ирээд л хашаад авна шүү. Цагаандэлийн боомт нээвэл ойр хавийн бүх лицензтэй газрыг холбох зам тавигдах гэж байгааг нутгийн иргэд эсэргүүцэж байгаа. Өлзийт-Цагаандэлийн боомт нээгдвэл баруун талд эрүүл газар үлдэхгүй. Энэ бол зөвхөн Өмнөговийн, Булган сумын асуудал биш. Улс орны асуудал. Лицензийг дагаж том авлига, луйвар явдаг.

Монголд Эрдэнэт, Багануур, Тавантолгой зэрэг сайн уурхайнууд байна. Сэврэй сумын Засаг дарга Б.Батсайхан иргэдийн хэлэлцүүлэг хийж анхны лицензгүй сум болсон. Лицензүүдээ цуцлуулж байгаа Булган сумын Засаг дарга Т.Мөнх-Алдарт мөн баяр хүргэе. Иргэн хүн, эзэн хүнй хувьд уул уурхайн асуудалд хандаж байгаарай. 

“Босоо хөх Монгол” н.Пүрэвням: Дорноговийн Улаанбадрах сум уранаас болж сүйрч байна. Ямаа төхөөрч үзүүлэхэд дотор тал нь идээ бээр. Хүмүүс дотор мах идэхээ больсон байна. Аймгийн төвийнхөн Улаанбадрахаас мах авдаггүй. Тэр мах Улаанбаатарт борлогдог. УранБулган сум, Өмнговь аймаг, Монгол Улсыг үгүй хийнэ. Тэмцээрэй.

Булган сумын Засаг дарга Т.Мөнх-Алдар: Хайгуулын хоёр лицензийн нэг нь ураных. Өнгөрсөн жилүүдэд хэд хэдэн удаа өрөмдлөг хийсэн. Ураны илэрц гараагүй. Хайгуулын лицензтэй компаниуд Засаг даргын зөвшөөрлөөр өрөмдлөг хийдэг. Үүнийг цааш явуулахгүй. Ирэх 12 дугаар сард хугацаа дуусч цуцлагдана.

Иргэн Ц.Пооль: Уул уурхайн баялгийг Монгол Улсын иргэн бүр тэгш хүртэх ёстой. Хөрөнгө мөнгөтэй хүмүүс эзэмшээд байж таарахгүй гэлээ.

Хэлэлцүүлгийг санаачлагч Х.Мандахбаяр “Уурхайд ажилагсдын цалин, ажил амралтын хуваарь буюу ростер, усны хомсдол, газар шорооны эвдрэл, шороон зам, Өлзийт-Цагаадэлийн боомт нээхийг эсэргүүцсэн иргэдийн үг гээд олон асуудал Өмнөговьд байна. Иргэд та бүхний үгийг төрд заавал дуулгана. Бидэнд хэн нэгний захиалга байхгүй. Булган сумын ураны асуудлыг ч гаргаж тавина. Шаардах хуудас дээш нь өгөөд зогсох бус, араас нь байнга нэхэж дагаж ажиллана” гэлээ.  

                                                      

Сэтгэгдэл ( 1 )

Сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.
45(64.119.24.238) 2019 оны 10 сарын 30

Uurhain nootsiig hench onood togtooj chaddaggui taaj togtoodog

0  |  0
Top