Зэрэглээ татарч, зээр хулжсан ӨМНИЙН ГОВЬ

2019 оны 11 сарын 08

“Газрын уур дээш хөөрч хөх униар дэгдсэнээс алсын зүйл усны дүр адил харагдах үзэгдлийг зэрэглээ гэнэ” хэмээн Монгол хэлний их тайлбар тольд бичжээ. Говь нутгийн уран тансаг үзэгдлийн нэг нь яах аргагүй зэрэглээ гэдгийг хүн бүр мэднэ.  “Зэрэглээгүй говь” гэвэл хэн хүний сэтгэлд төсөөлөгдөшгүй биз. “Манай говь зэрэглээгүй болсон. Уурхайнууд гүний усыг нь соруулснаас болж газрынхаа хөрсийг тэтгэж чадахүй, хөрс нь чийггүй болохоор зэрэглээ татахаа больчихдог юм”. Энэ бол Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сумын малчны “Байгаль эх: Хариуцлагатай уул уурхай” үндэсний хэлэлцүүлэг дээр хэлсэн үг.

Хариуцлагагүй, хаа таарсан газраа сэглэж, уул усыг онгичиж хаядаг уурхайнууд хамгийн түрүүнд ус, бэлчээр хоёрын эрлэг болж гүйцжээ.

Хүн, мал, араатан, жигүүртний ундаа болсон тойром бүрдүүдийг тэжээж, сухай, тоорой, бүйлс, харгана, бударганыг амилуулан говийг үхмэл цөл бус үзэсгэлэнт байгаль цогцолсон диваажин болгон шимээ хайрласан  газрын хөрсөн дорх чандмань эрдэнэ гүний ус хэдэн арван уурхайн хэрэгцээнд соруулан дэлхий дэвтээж, дээрээ цэнхэр зэрэглээ наадуулах тэнхээгүй болжээ. Эрт галвын үеэс газрын хэвлийд тунарч, эх байгалиа тэтгэж байсан, эргэж сэргэхдээ дор хаяж 40 сая жил хэрэгтэй хэмээгдэх гүний усыг Оюутолгойн уурхайд л гэхэд секунд тутамд дор хаяж 600 литрийг соруулдаг гэнэ.

Үүнийг Оюутолгойн Орон нутгийн харилцаа эрхэлсэн менежер н.Дорждэрэм тайлбарлахдаа “910 литр секундээр авч үзэхэд  Ханбогд орчмын усны нөөцийн 24 хувь. Нийт усны нөөцийн  20 хүрэхгүй хувийг ашиглах зөвшөөрөл манайд өгсөн. Тэгээд ч манай уурхай дэлхийн ижил түвшний уурхайгаас гурав дахин бага ус ашигладаг” хэмээн их л хэмнэлттэй дүр эсгэн малчдад тайлбарласан юм.

Оюутолгойн нэг жилд ашигласан ус Монгол Улсын бүх сумын жилийн хэрэглээтэй тэнцэж байна

Үүнийг сонсоод өнгөрөхөд говийн усны нөөцөд тийм ч их хохиролтой бус мэт санагдаж мэднэ. Тэгвэл Оюутолгойн ашиглаж буй 600 литр секунд ус /нэг гэж хэлэх төдийд л 600 литр ус сорогдоно/ -ны жилийн хэрэглээ Монгол Улсын нийт сумын жилийн хэрэглээтэй тэнцэнэ гэж Номгон сумын малчин н.Батдорж хэлж байсан юм. Өөрөөр хэлбэл, секунд тутамд 600 литр ус ашиглана гэвэл энэ нь нэг сумын бүтэн жилийн хэрэглээг өлхөн хангах аж. Өмнөговь аймагтай харьцуулбал тус  аймгийн нэг сумын 40 жилийн усны хэрэглээг Оюутолгой ганц жилд ашиглаж байна. Харин үүнийгээ “Дэлхийн ижил түвшний уурхайгаас манайх харин ч 3 дахин бага ус хэрэглэдэг” гэж Оюутолгой уурхайн менежер хээвнэг ярьж суугаа юм. Ганц уурхай ингэж сорж байхад  Монголын уул уурхайн 80 хувийг үүрч яваа Өмнөговьд зэрэглээ татралгүй яах билээ.

Монгол шиг говийн хөрсний гүнд хэдэн сая жил хуримтлагдан тогтсон эрдэнэ, ундны цэнгэг усаараа алт, нүүрс угааж суудаг улс дэлхийн хаана ч байхгүй нь ойлгомжтой.

Өмнийн говьд хариуцлагагүй уул уурхайн балгаар өч төчнөөн булаг шанд, гол горхи “нүд аньжээ”. Гурвантэс суманд л гэхэд Баянтэсийн уурхай хавьд Хөвд, Хуршуут зэрэг гол горхи татарч, Хүрэн шандын булаг “амьсгал хурааж”, уурхайн амсар хавьцаа шалбааг болж тогтжээ.

Өмнөговийн нутгаар явахад хуучин цагт гол горхи элбэг байсныг гэрчлэх жалга сайрууд зөндөө. Зарим нь өндөр эрэгтэй, өргөн жалгатайг үзвэл гол бүү хэл, мөрөн урсаж байсан шинжтэй. Нутгийн өндөр настнууд 60-70 жилийн өмнө заримаар нь гол урсдаг байсан, сүүлийн үед уулын амнаас үер буухад л бага зэрэг амилдаг гэх нь ч тааралдав. Харин одоо тэнд ил урсдаг гол, мөрөн бүү хэл горхи, шанд бараг  алга.

Бүх сумаар нь явж зам дагуухыг ажиглахад Мандал-Овоо сумын нутагт, Олон овоотын уурхай онгичиж сэглээд хаясан газрын орчимд л ганц жижиг нуур дээр тэмээ багширсан байхыг харсан билээ.
 

Урьд нь 500 хонь услахад амсар дүүрэн мэлтэлзээд үлддэг байсан худаг өнөөдөр 100 хонь оруулахад шавхарч хоцордог болсныг Өмнөговийн сум бүрт малчид хэлж, хариуцлагагүй олон уурхай гүний усыг соруулснаас боллоо хэмээж байсан юм. Шанд булаг нь шал болтлоо ширгэж, зэрэглээ татарсан говиос зээр гөрөөс ч хулжих болжээ. Хуучин цагт тал дүүрэн цагаан зээр, хар сүүлт бэлчдэг байсан гэх газарт одоо хэд гуравхан явж тааралдах. Усгүй бол амьдрал зогсоно гэдгийг энэ бүхэн гэрчилнэ.

Ус чандмань эрдэнэ гэдэг үгийн жинхэнэ утгыг Өмнийн говьд өнөөдөр мэдэрч болохоор байна.

БАЛГА УСНЫ УЛААН НУУР БАЛГАХ УСГҮЙ БОЛОХ УУ?
 

Ханхонгор сумын нутаг дахь Балга усны улаан нуурын уснаас Энержи ресурсын харьяа Баруун нарангийн уурхайн хэрэглээнд татна гэх болсноос хойш тэр хавийн малчид бүтэн нойртой хонохоо больжээ. Үдэш орой  машины гэрэл гарвал нуурын хавьд өрөмдөж, уурхай тийш ус татах хоолой тавих гэж байх вий хэмээн сандарч, тайван сууж чадахаа больсныг тус сумын Жаргалант  багийн дарга Б.Мөнхжаргал болон малчид хэлж байсан.

Нуурыг орон нутгийн тусгай хамгаалалтад авсны хариуд “Пибоди Винсвей ресорсез” компани 3 тэрбум 600 сая гаруй төгрөгийг Өмнөговь аймгийн ИТХ-аас нэхэмжлээд байна. Үүний шүүх хурал 2014-2015 оны үед болж, компанийн талд шийдвэр гарчээ. Орон нутгийнхан давж заалдах гомдол гаргахад уг бичгийг “Мөнгөн тэмдэгтийн хураамж төлөөгүй” гэх шалтгаанаар буцаасан байдаг.  Гэтэл холбогдох хууль дээр төсвийн байгууллага мөнгөн тэмдэгтийн хураамж төлөхгүй гэсэн заалт байдаг аж. Өөрөөр хэлбэл, Өмнөговь аймгийн ИТХ мөнгөн тэмдэгтийн хураамж төлөхгүй гэсэн үг. Орон нутаг хуулийн уг заалтад үндэслэн эргээд гомдлоо сэргээлгэх гэхэд аар саар шалтаг заасаар давж заалдах хугацааг хэтрүүлж, шүүхийн анхан шатны шийдвэр хүчинтэй хэмээн мөнгийг үргэлжлүүлэн нэхэмжилсээр байна.

Энэ үйл явдлын учгийг сөхвөл Өмнөговь аймгийн ИТХ-аас 2010 оны 12 дугаар сарын 24-нд Ханхонгор сумын нутаг дахь Балга усны Улаан нуур орчмын 101226 га талбайг орон нутгийн тусгай хамгаалалтад авчээ. Уг тусгай хамгаалалттай газрын бүсэд “Пибоди Винсвей ресорсез” компанийн хайгуул хийж байсан ХV-114668, ХV-13692 дугаарын лицензтэй талбай багтсан аж. Үүгээр шалтаглан тус компанийн зүгээс Ашигт малтмалын тухай хуулийн 14.4 дэх хэсгийг үндэслэн Өмнөговь аймгийн ИТХ-аас 3 тэрбум 600 сая гаруй төгрөгийн нөхөн төлбөр гаргуулахаар нэхэмжилсэн байна. Говь нутгийнхаа балга усыг хамгаалах гэсний төлөө бүхэл бүтэн аймгийн ИТХ ийнхүү уурхайн компанийн өрд унажээ.

Энэ нуур өөрийн гэсэн домогтой. Хангарьд шувуу нэгэнтээ хойноос өмнийг чиглэн нисэж яваад цангаж, Хан уулын орой дээр амарч суун ийш тийш харвал ойрхон нуур үзэгдэж. Ганц балгатал ус нь үгүй болж. Хангарьд “Амны цангаа гаргаж чадахгүй балгахан устай нуур”  гэж уурсан Хан уулын оройг тас татан нуурын нөгөө талд хаяж гэнэ. Тэр цагаас хойш нуурыг Балга усны хэмээж, Хан уулын орой тэгшхэн болжээ. Домогт ингэж өгүүлдэг.

Харин өнөөдөр нуурын уугуул нэр бараг мартагдаж нутгийнхан сунжруулан дуудсаар Балгасны улаан нуур гэлцэнэ.Газрын зурагт ч тэгж тэмдэглэдэг болж.  Балгас гэдэг нь нэг утгаараа эвдэрхий байр байшингийн үлдэгдэл л дээ. Эрхэмлэж хайрлаж, нойроо мартан манаж суугаа нуураа уугуул нэрээр нь нэрлэх ёстойг “Байгаль эх: Хариуцлагатай уул уурхай” үндэсний хэлэлцүүлгийн багийн гишүүн хуульч Б.Долгор нутгийнханд сануулж байлаа. Нээрээ ч Балга усны улаан нуур барагдвал баларч үлдсэн балгаснаас ялгаагүй л болох шинжтэй.

Уурхай тийш хоолой татаж, гүнээс нь соруулбал Хангарьд шувуу ганцхан балгаад дууссан гэгчээр Балга усны улаан нуур хүн, малын хоолой чийглэх усгүй болох дээрээ тулахад тун ойрхон болжээ.


ЦАЛИНТАЙ ГОЛ ЦАГААН САЙР БОЛСОН НЬ
 

Хангайгаас говийг зорин урсдаг цор ганц Онгийн голд дээр үед цалин пүнлүү буулгадаг байж. Эртний заншлыг Богдын Засгийн газар уламжлан үргэлжлүүлж хавар цөн түрэхийн өмнөхөн Онгийн голын эхэнд цалин цагаан ембүүг хадганд ороон өргөж, ”Цалинг нь өглөө” хэмээдэг байжээ.

Онги нь Хангайн нурууны өврөөс эх авч 437 км зам туулан говьд хүрдэг цор ганц гол, нууруудын хөндийн хамгийн зүүн зах болох Улаан нуурыг бий болгодог учир эрт цагаас тийнхүү шан харамж болгон цалин цагаан мөнгө өргөн хүндэтгэдэг. Цалингаа авсан гол ч цөн түрмэгц говийг зорин жирэлздэг байсан ажгуу. Харин өдгөө цагийн төр, засаг  говийг зорьсон ганц голд цалин өргөхгүй нь мэдээж ч сайр жалга болтол нь хатаан ухаж буйг мэдсэн ч мэдээгүй, харсан ч хараагүй мэт суусаар. “Онги голын хөдөлгөөн”-ийнхөн л голоо аварч үлдэх гэж олон жилийн турш тэмцэж ирсэн байдаг.  Өмнөговийн Мандал-Овоо сумын хүүхдүүдийн хувьд хавар болж Онги гол ирэх нь хамгийн том баяр болдог байжээ. Жирэлзэн ирэх голоо дагаж гүйх, ирж яваа голын өмнө орж хурдаа үзэх шиг жаргал байгаагүй гэх. Гэвч одоо тэр үе үлгэр түүх, домог болж, Онгийн гол тасарч цагаан сайр үлдээд, Улаан нуур сэлбэх усгүйгээс ширгэх шахжээ.

Соцализмын үе, 1960-аад онд модны үйлдвэрүүд голын эх авдаг Хангайн нурууны ой модыг огтолж, “Алт” хөтөлбөрийн балгаар алтны уурхайнууд 1999 оноос хойш ай сав газруудыг малтсанаас Онгийн гол тасарч, Улаан нуурт очих бүү хэл дөхөхөө больжээ. Улаан нуурынх нь зэгсээр малын тэжээл хийнэ гэж 1970-аад онд хядсанаар усыг нь тэтгэдэг Онгийн голоосоо тасарсан нуур ширгэж татрах замдаа орсныг Мандал-Овоо сумынхан хэлж байсан.

Хэдхэн нуур, голын хувь тавиланг нутгийн иргэдээс сонссоноо эргэцүүлэхэд ийм. Гүний усаа соруулж, булаг шандаа ширгээж, худгаа шавхуулснаас шалтгаалж Оюутолгой, Тавантолгой, Энержи ресурсээс бусад уурхайг түдгэлзүүлж, шинээр нэг ч уурхай, боомт нэмж нээлгэхгүй хэмээн Өмнийн говийнхон тэмцэж буй.

Зэрэглээгүй говь, зээргүй тал, зэгсгүй нуур...
 

Сэтгэгдэл ( 2 )

Сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.
Umniin govichuud(122.201.24.30) 2019 оны 11 сарын 11

Tavan tolgoi Oyu tolgoigoo umnugovichuud medej ashiglay tehgui bol busad nutgiinhan honotsiin setgeleer handaad bn.yalanguya hangain buhantsaruud...

1  |  0
Мандах(202.126.88.43) 2019 оны 11 сарын 08

Говьд хүн болж төрсөнөөс хангайд бух болж төр гэдэг үг бий.

0  |  0
Top