Тосон бумба, торгон хөрсөө ухуулсан ч тоггүй хоцорсон ГУРВАНТЭС

2019 оны 10 сарын 26

“Байгаль хамгаалах говийн иргэдийн санаачилга” ТББ, “Босоо хөх Монгол”, “Эрс шинэчлэл хөдөлгөөн” ТББ-ууд хамтран Монгол орон даяар өрнүүлж байгаа “Байгаль эх, хариуцлагатай уул уурхай” үндэсний хэлэлцүүлэг Өмнөговь аймгийн хамгийн баруун захын сум болох Гурвантэсэд үргэлжлэв.

Гурвантэс сум дангаараа Сэлэнгэ аймагтай дүйхүйц газар нутагтай Монгол Улсын хамгийн том сум юм. Дуулиант Тост, Тосон бумбын нуруу, цоохор ирвэсийн орон, Нэмэгтийн хөндийн үлэг гүрвэлийн олдворууд, Т-Батаарын өлгий гэдгээрээ олны хамгийн сайн мэдэх газар билээ. “Говь гэмээнэ хангайн уулс дүнхийсэн” гэж дуунд гардагчлан үзэсгэлэнт уул толгодоороо гоёсон өвөрмөц сонин тогтоцтой энэ сум харамсалтай нь мөн л уурхайн хөлд талхлагдан тоос, түйрэнд умбаж байна. Ноён сумаас Гурвантэс хүрэх шороон замд нүүрс тээвэрлэсэн хүнд даацын машинууд тасралтгүй цувж, тэнгэрт хадсан цагаан тоос манаран хоолой бачууруулж, өмнө юу байгаа нь үл үзэгдэнэ.

“Байгаль хамгаалах говийн иргэдийн санаачилга” ТББ-ын тэргүүн, МСНЭ-ийн ерөнхийлөгч Х.Мандахбаяраар ахлуулсан “Байгаль эх, хариуцлагатай уул уурхай” үндэсний хэлэлцүүлгийн багийнхныг Гурвантэс суманд ирэхэд тус сумын байгаль, цоохор ирвэс хамгаалах хөдөлгөөнүүдийн төлөөлөл хүндэтгэн тосч авсан юм. Тост, Тосон бумбын нуруугаа уул уурхайн эрсдлээс хамгаалахаар нутгийн иргэд олон жилийн турш тэмцэж ирсэн бөгөөд сэтгүүлч Х.Мандахбаяр багийнхныхаа хамт тэдэнтэй нэгдэн уйгагүй тэмцсэний үр дүнд Тосон бумбаас 6-хан км-ийн зайд уурхай ажиллуулж байсан “Саус гоби коал транс” уурхайн үйл ажиллагааг хаалгаж чадсан билээ. Ийм учраас нутгийн иргэд, байгаль хамгаалах хөдөлгөөний зүтгэлтнүүд сэтгүүлч Х.Мандахбаяр, УИХ, Засгийн газрын гишүүн, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга асан, Хуульч эмэгтэйчүүдийн холбооны тэргүүн Б.Долгор, “Эрс шинэчлэл хөдөлгөөн” ТББ-ын тэргүүн Д.Энхбат нарыг тийнхүү хүндэтгэн угтлаа.
 


Хэлэлцүүлгийг нээж “Байгаль хамгаалах говийн иргэдийн санаачилга” ТББ-ын тэргүүн, МСНЭ-ийн ерөнхийлөгч Х.Мандахбаяр хэлэхдээ “Нутгийн иргэдтэй бид өнгөрсөн хавраас хойш хэд хэдэн удаа уулзаж байна. Та бүхний газар шороо, шударга ёсны төлөөх олон жилийн уйгагүй тэмцэл хамтын хүчээр зорилгодоо хүрсэнд баяртай байдаг. Энэ бол шударга ёс, хуульт ёсны төлөөх тэмцлийн үр дүн байсан.

Залуухан эрдэмтэн, Хөвсгөл нутгийн хүү Т.Лхагвасүмбэрэл энэ нутагт ирж, байгаль хамгаалж, хууль сурталчилж, таниулж явах үедээ амь эрсэдсэн. Т.Лхагвасүмбэрэл амиа алдсанаар Тост, Тосон бумбад ямар тэмцэл болж байгаа нь олны анхааралд өртсөн. Тост, Тосон бумбын тэмцэл ялалтад хүрсний дараа би Хөвсгөлд очиж аав, ээжтэй нь уулзсан.

Тост, Тосон бумбын тэмцэл нь зөвхөн нэг уурхай, нэг сумын хэрэг биш, Монгол Улсад уул уурхайн бодлого хэрхэн алдагдсаныг дэлгэсэн хэрэг болсон. Монголчууд, төртэйгээ энэ зүг хандсан. Улс төр, бизнес дамнасан цөөн олигархийн үйлдлийг дэлгэсэн.

Т.Лхагвасүмбэрэлийн амиа алдсан байдлыг ч цаашдаа шалгах ёстой. Бид Монгол Улсын ҮАБЗ-д албан ёсоор шаардлага хүргүүлсэн. Сэргээн шалгана гэж маш их найдаж байна.

Үүний ард эх оронч үзэл, байгаль хамгаалах үзэл гэсэн монголчуудын унаган өв соёл, нүүдэлчдийн хамгийн том өв соёлыг устгалгүй авч үлдэх, хойч үедээ итгэл үнэмшил төрүүлэх том утга агуулгатай зүйл явж байгаа. Би бол үүний араас, энэ тэмцлийн нэг мөчир салаа болж явна гэж боддог.

Миний хувьд 2017 онд Өмнөговь аймагт МАН-ын хорооны дэд даргаар сонгогдож очиж ажилласан. Нутгаа тойрлоо. Тэгсэн чинь сум болгонд, уулзсан хүн бүхэн Тост, Тосон бумбыг л ярьдаг. Би аавынхаа шүлгээс энэ нутгийг мэддэг, очиж хараад өөрийн эрхгүй элэг эмтэрсэн.

Тэгээд “Тосон бумбын нулимс” гэдэг гурван цуврал сурвалжлага бэлтгээд, гаргаж өгөх телевиз олдохгүй болохоор сошиалаар цацсан.

Тэгэхэд Тагнуулаас намайг барьж хорьсон. 2017 оны 4 дүгээр сарын 29-нөөс гурав хоног Ганц худагт суугаад суллагдсан. Хориог дахиад 14 хоног сунгах саналтай байсан юм билээ. Бас хоёр сар надад ямар ч хамаагүй асуудлаар шалгаад, асуудал хаагдаж байсан. Сумын ИТХ-аас Тосон бумбыг тусгай хамгаалалтад авах санал гаргаж байсан ч шүүхийн процессыг давахын үүднээс уурхайн асуудал хоёр жил гацсан. Тэр хугацаанд Монголын шүүх үнэнээр нь шийдэх байх даа гээд хардаг. Миний хийж чадах зүйл бол нутгийн иргэдийн үгийг ил тод гаргах, нээлттэй мэдээлэх , өмгөөллийн зардал дээр нь туслах зэрэг ажил байсан. Харамсалтай нь 2019 оны 3 дугаар сарын 14-нд Тосон бумбын асуудал Дээд шүүх дээр ялагдсан . Шударгаар харахад Монголын төр хууль зөрчсөн нь тодорхой байгаа юм.

Тосон бумбын асуудал Монголын ялзарлыг харуулсан, нийгмийн доройтлыг харуулсан хамгийн том жишээ болсон.

Дээд шүүхийн шийдвэр гарсны дараа бараг итгэл үнэмшлээ алдах шахсан. Тэгээд газар шорооныхоо төлөө тэмцэж байгаа бүх хүмүүсийг нийлүүлж нэг баг болгоё гэсэн санаа төрж бүгдэд нь санал тавихад бүгдээрээ нам, улстөр гэлгүй сайхан хүлээж авсан. Эвтэй үедээ бид асуудлыг ард түмний талд шийдүүлж чаддаг гэдгийг тэр үед жинхнээсээ харуулж чадсандаа баяртай байдаг. МАН, АН, МАХН, Шинэ намын төлөөлөл, аймгийн удирдлага бүгдээрээ нэгдэж чадсан. Тэмцэхдээ бид нэг ч хуулийг даваагүй. Хуульчдын гурван багтай нийлж үүний ард гарч чадсан. Бид Б.Чойжилсүрэн гэдэг хүнтэй биш, хууль зөрчсөн, шударга бус байдалтай тэмцсэн.

Энэ байдал 21 аймагт байгаа учраас бид өнөөдөр орон даяар хэлэлцүүлэг хийж байна” гэлээ.

Хэлэлцүүлгийн үеэр Гурвантэс суманд үйл ажиллагаа явуулдаг МАК, Өсөх зоос, Жавхлант орд, SGS, Шинхуа МАК, Агь майнинг зэрэг уурхайнуудын төлөөлөл оролцож иргэдэд мэдээлэл хүргэсэн юм.

МАК-ийн Нарийнсухайт уурхайн дарга н.Анхбаярын танилцуулснаар 2007 оноос ажиллаж байгаа тус уурхай 2019 оны байдлаар 3,5 сая тонн нүүрс борлуулжээ. Нийт 860 ажилтантайгаас Өмнөговь аймгийн 165, Гурвантэс сумаас 63 хүн ажиллаж буй ажээ. Сумын нутаг дэвсгэрт ажиллаж байгаагийн хувьд сургууль барьж өгсөн гэх боловч өртөг мөнгө аваагүй байгаа гэлээ. Уг нь торгон хөрсийг нь онгичиж их наядаар хэмжигдэх хэмжээний орлого олсны хувьд мөнгөний тухай яримааргүй баймаар. Ажилчдын ажил, амралтын хуваарийн тухайд  20 хоног ажиллаад 10 амардаг гэнэ. 2013 оноос МАК сан хэмээх баялгийн санг 100 сая төгрөгтэй байгуулж, бага хүүтэйгээр ААН, иргэдэд зээлүүлдэг болжээ. Иргэдийг үнэгүй нүүрсээр хангадаг, гудамж тохижуулж өгнө гэх зэрэг амлалтын зэрэгцээ баяжуулах үйлдвэрт шүүрлийн ус ашигладаг, үерийн ус хашиж цөөрөм байгуулсан гэснийг хэлэлцүүлэгт оролцогчид эсэргүүцлээ. “Нунтаг хогтой нүүрс тараадаг. Гурвантэсэд тийм их цөөрөм болтол үер болж байгаагүй, дороо шүүрлийн ус байж таарна” гэхчлэн иргэд шуугиж байсан юм.

Ялангуяа нүүрс олборлож ханахгүй Нэмэгтийн хөндийд үлэг гүрвэлийн олдворын хайгуул хийж, Палеонтологийн музей байгуулах талаар МАК-ийнхан ярьж байгаа талаар нутгийн иргэд шүүмжиллээ. Ашигт малтмалаар зогсохгүй үлэг гүрвэлээр оролдох гэж байна хэмээн тэд дургүйцэж байв.

SGS компанийн орон нутаг хариуцсан менежер н.Амарсанаа, усны мэргэжилтэн н.Золбаяр нар 2008 оноос ажиллаж байгаа тус уурхайн нийт ажилтны 56 хувь нь Өмнөговийн иргэд байгаагийн дотор Гурвантэс сумын уугуул 143 байгаа гэв. Нийгмийн хариуцлагын хүрээнд 80 сая төгрөг гаргаж, Сэврэй сумыг бас нөлөөллийн бүсдээ оруулсан аж.

“Өсөх зоос” компанийн хувьд жилийн хүчин чадал нь 3 сая тонн. 395 ажилтантайгаас орон нутгаас 70-ыг авчээ. Хоёр худаг гаргах, шувуудын мониторинг хийх, зэрлэг ан амьтныг хамгаалах зэрэг ажил хийснээ танилцуулав. Ажилтнуудын ажил, амралтын хуваарь 15:15 өдөр. Үйлчилгээний ажилтнууд сарын 800 мянга, операторууд 2 сая төгрөгийн цалинтай. Шүүрлийн усаар нуур үүсгэж байгааг тайлбарлав.

Жавхлант орд компанийн менежер Энхцовоогийн мэдээлснээр тус уурхай 2015 оны 12 дугаар сард нээлтээ хийж хоёр жилийн дараагаас борлуулалтаа эхэлжээ. Нийт 346630 тонн нүүрс экспортлосон байна. Ажил, амралтын хуваарь 15:15 хоног. Хувцас хэрэглэл, бүтээгдэхүүнээ орон нутгийн компаниудаас авдаг гэлээ.

Шинхуа МАК-ийн менежер н.Тэмүүжин “Монгол-Хятадын хамтарсан тус компани 120 ажилтантайгаас 30 нь орон нутгийн иргэд,10 нь БНХАУ-ын иргэн. Орон нутагтай хамтарч ажилладаг” гэсэн бол “Агь майнинг” компанийн менежер хэлэхдээ “76 ажилтантайгаас 24 нь орон нутгийн иргэн. Хууль дүрмийн хүрээнд ажилладаг” гэж байлаа.

Гурвантэс сумын иргэд Тост, Тосонбумбын тэмцэл цаашид ч үргэлжилж газар шороогоо хамгаална гэж байлаа.

Нутгийн иргэд хамтран тэмцэж “Саус гоби коал транс” уурхайг хаалгаж чадсан шигээ бусад уурхайд ч хяналт тавина гэцгээлээ. Хатуу хучилттай зам тавилгүй шороон замд тоос босгохгүйн тулд говийн эрдэнэ болсон усаар усалдаг, ус хомсдож байгаа, баялгийн сан байгуулж, тодорхой хувийг залуусын боловсролд зориулах, уурхайнууд орон нутагтайгаа хамтарч ажиллавал их ирээдүй байгааг хэлж байлаа. Тус сум сэтгүүлч н.Сайнжаргал, н.Дэжид, н.Дүүмаам зэрэг олон тэмцэгчидтэй юм байна.

Гурвантэс суманд цас орж, цасан шуурга шуурснаар уурхайнууд орон нутагт хэр хаялгатайг харуулж өгсөн юм. Тосон бумбаа ухуулж, торгон хөрсөө онгичуулсан Гурвантэс сумынхан, мөн зэргэлдээх Ноён, Сэврэй сумд БНХАУ-аас эрчим хүч авдаг ажээ. Цасан шуурганаар шугамд гэмтэл гарч дээрх гурван сум түнэр харанхуй болсон юм. Энэ олон уурхай ажиллаж байгаа ч Гурвантэсэд эрчим хүч оруулж чадсангүй, зарим уурхай ч гэрэлгүй болжээ. Монголын уул уурхайн үйлдвэрлэлийн 80 хувийг эзэлж буй Өмнөговь аймагт Цогтцэций, Ханбогд, Гурвантэс гурав хамаг ачааг үүрч буй ч Тосонбумбаар олны танил болсон Гурвантэс сум эхний цаснаар гэрэл цахилгааны доголдол ийнхүү амслаа.
 

Сэтгэгдэл ( 0 )

Сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.
Top